Kapalı devre bir kırma-eleme hattında kırıcı yalnız taze beslemeyi işlemez. Eleğin hedef boyutun üzerinde kalan ürünü de kırıcıya döner. Bu nedenle tesise giren tonaj ile kırıcının gerçek yükü aynı değildir. Doğru hesap; geri dönüş yüzdesinin hangi akıma göre söylendiğini netleştirir, sonra taze besleme ile dönüşü aynı kütle dengesinde birleştirir.
Önce yüzdeyi tanımlayın: payda hangi akım?
Sahada “%40 geri dönüş var” ifadesi iki farklı anlama gelebilir. Birinci tanımda geri dönüş debisi C, taze besleme F’ye bölünür: R = C/F. Bu, mineral işlemede yaygın kullanılan dolaşım yükü oranıdır. İkinci tanımda elek üstü dönüş, eleğe gelen toplam akım T’ye bölünür: q = C/T. İki oran birbirine eşit değildir. Teklif, ölçüm veya vardiya raporunda kullanılan payda yazılmıyorsa aynı yüzde farklı makine yüklerine yol açar.
Basit kütle dengesi toplam kırıcı yükünü gösterir
Kararlı çalışmada ve ölçülmeyen bir yan akım yoksa kırıcıya gelen toplam debi T = F + C olur. Dolaşım yükü R = C/F ise toplam yük katsayısı T/F = 1 + R’dir. Elek üstü oranı toplam elek beslemesine göre q = C/T olarak verildiyse, C = q × (F + C) eşitliğinden R = q/(1-q) elde edilir. Bu ilişki yalnız kararlı hâl, sabit stok ve tanımlı akımlar için geçerlidir; bunker doluyor veya boşalıyorsa anlık ölçüm dengeyi temsil etmez.
Hesap örneği: aynı %40 ifadesi neden iki sonuç verir?
Aşağıdaki değerler örnektir; Metkan ekipmanı için kapasite taahhüdü değildir. Taze besleme F = 20 t/saat ve eleğe gelen toplam akımın %40’ı geri dönüyor olsun. Burada q = 0,40’tır. R = 0,40/(1-0,40) = 0,67 bulunur. Geri dönüş C = 13,33 t/saat, kırıcı ve eleğin toplam yükü T = 33,33 t/saat olur. Başka bir deyişle toplam akımın %40 geri dönmesi, taze beslemeye göre %66,7 dolaşım yükü demektir.
Buna karşılık “geri dönüş taze beslemenin %40’ıdır” deniyorsa R = 0,40 alınır. Aynı 20 t/saat taze beslemede C = 8 t/saat ve T = 28 t/saat çıkar. İki sonuç arasındaki 5,33 t/saat fark, yalnız paydanın değişmesinden doğar. Bu nedenle kırıcı akımı veya motor yükü yorumlanırken “yüzde kaç?” sorusundan önce “hangi debiye göre?” sorusu sorulmalıdır.
Geri dönüş yükü neden yükselir?
Yüksek geri dönüş her zaman kırıcının yetersiz olduğu anlamına gelmez. Kırıcı çıkışındaki tane dağılımı; besleme boyutu, malzemenin kırılabilirliği, rotor devri, ızgara veya açıklık düzeni, aşınmış parçalar ve beslemenin sürekliliğinden etkilenir. Elek tarafında ise tel açıklığı, etkin alan, yatak kalınlığı, açıklığa yakın tane oranı, nem ve körlenme aynı malzemeden daha fazla elek üstü oluşturabilir. Transfer şutundaki taşma veya ayırma hatası da ölçülen dönüşü olduğundan farklı gösterebilir.
29 Eylül tarihli eleme verimi rehberindeki saflık ve geri kazanım ölçüleri burada devreyi tamamlar. Elek altının temiz görünmesi, tüm hedef boyutlu malzemenin ürüne geçtiğini kanıtlamaz. İnce malzeme elek üstüne kaçıyorsa gereksiz dolaşım oluşur; kırıcı aynı parçacıkları yeniden işler, konveyör ve elevatör daha fazla tonaj taşır. Bu nedenle yalnız geri dönüş tonajını değil, besleme, kırıcı çıkışı, elek altı ve elek üstünün aynı kontrol boyutundaki tane dağılımını birlikte okuyun.
Sahada ölçümü kararlı bir çalışma penceresinde yapın
Taze besleme ve geri dönüşü aynı zaman aralığında ölçün. Bant kantarı varsa sıfır, hız ve kalibrasyon durumunu kaydedin; yoksa kontrollü süreli toplama veya doğrulanmış bunker tartımı gibi uygun bir yöntem seçin. Numuneleri akımın tamamını temsil edecek şekilde ve aynı kararlı dönemde alın. ISO 11648-1, dökme malzemelerde temsilî numune alma ve istatistiksel değerlendirme için genel ilkeler verir; standart, tek başına saha yöntemi veya makine ayarı tarif etmez.
Nem oranları farklıysa yaş tonajları doğrudan karşılaştırmayın; kuru katı debisine çevirin. Toz toplama, kaçak ürün, ara stok değişimi veya başka bir yan akım varsa dengeye ekleyin. Taze besleme ile nihai ürün kararlı durumda uyuşmuyorsa önce ölçüm ve stok değişimini sorgulayın. Negatif veya fiziksel olarak imkânsız bir dolaşım yükü, çoğu zaman numunelerin eşzamanlı olmadığını, debinin yanlış ölçüldüğünü ya da akımlardan birinin eksik bırakıldığını gösterir.
Ekipmanı taze beslemeye değil, devre yüküne göre kontrol edin
Kırıcı, elek, geri dönüş konveyörü, elevatör ve şutlar toplam devre yükünü taşır. Motor akımı, elek yatak kalınlığı, konveyör doluluk oranı veya şut taşması değerlendirilirken yalnız tesise giren taze tonajı kullanmak gerçek yükü düşük gösterir. Bununla birlikte hesaplanan tonaj tek başına model seçmez: malzeme yoğunluğu, en büyük tane, nem, hedef dağılım, aşındırıcılık, çalışma süresi ve geçici tepe yükler de birlikte değerlendirilmelidir.
Darboğazı bulmak için önce ölçümü kapatın, sonra bir değişkeni değiştirin. Beslemeyi sabitleyin; kırıcı çıkışını ve elek ürünlerini analiz edin; geri dönüş tonajını aynı vardiya koşulunda yeniden ölçün. Elek ayarı düzelince dolaşım azalıyor ancak ürün kalitesi korunuyorsa sorun kırıcı kapasitesinden önce sınıflandırma olabilir. Buna karşılık elek çalışması kararlı olduğu hâlde kırıcı çıkışında iri oran yükseliyorsa kırma koşulları ve aşınma parçaları incelenir. Birden fazla ayarı aynı anda değiştirmek neden-sonuç bağını gizler.
Teklif ve hat revizyonu için hangi veriler gerekir?
Metkan’a taze besleme tonajını, geri dönüşün hangi paydada verildiğini, besleme ve dört ana akımın tane dağılımını, nemi, çalışma süresini ve mevcut ekipman bilgilerini iletin. Motor akımları, elek açıklıkları, şut ve konveyör ölçüleri ile aynı döneme ait numuneler revizyon değerlendirmesini güçlendirir. Bu verilerle açık veya kapalı devre seçimi, gerçek ekipman yükleri ve darboğazın kırıcıda mı, elekte mi yoksa transferde mi olduğu birlikte incelenebilir.
Kaynaklar ve hesap notu
Hesap örneği kararlı durum kütle dengesine dayalıdır. Kaynaklar dolaşım yükü tanımını, kapalı devre ilişkilerini ve numune ilkelerini destekler; örnek bir müşteri ölçümü veya ürün garantisi değildir.
